Lorem Ipsum Dolor Sit Amet.
Mauris vitae nisl nec metus placerat consectetuer.
Nam bibendum dadn nulla tortor elementum ipsum

Pustynia

Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pojęcia geograficznego. Sprawdź też: miejscowość o tej nazwie.
Największe pustynie świata bez Antarktydy
Maroko
Pustynia piaszczysta – Sahara (Libia)

Pustynia – teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów oraz przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów[1]. Na gorących pustyniach ekstremalne temperatury sięgają do 50 °C (najwyższa zanotowana temperatura to 57,7 °C[2]), nocą zaś dochodzą do 0 °C, charakterystyczne są dla nich też znaczne amplitudy dobowe temperatury, stały deficyt wilgotności oraz silne nasłonecznienie. Czasem termin pustynia stosowany jest także do obszarów pozbawionych zwartej roślinności z innych powodów niż przewaga parowania nad opadami, np. do pustyń lodowych. Funkcjonują także określenia odległe znaczeniowo od podstawowego terminu, takie jak pustynia porostowa.

Ścisłe zdefiniowanie terminu "pustynia" napotyka na trudności, albowiem płynnie przechodzi ona w półpustynię, a następnie w step pustynny, suchy step oraz step. W efekcie są w wielorakich źródłach rozbieżności co do łącznej powierzchni zajmowanej przez pustynie oraz półpustynie.

Roślinność na pustyniach jest uboga, ale wiele roślin przystosowało się do tak skrajnych warunków klimatycznych poprzez skrócenie okresu wegetacyjnego na okres pory deszczowej, gromadząc wodę (tzw. sukulenty oraz efemery), wydłużając system korzeniowy, tak by sięgał do zasobów wody podziemnej na znacznych głębokościach, czy wytwarzając kutykulę – cienką warstwę kutyny, która zabezpiecza przed nadmierną utratą wody. Roślinność taka nie zajmuje jednak więcej niż 10% powierzchni. Większe płaty roślinności są w oazach.

Pustynie właściwe są z reguły w strefie zwrotnikowej: w Afryce północnej oraz południowej, na Bliskim Wschodzie, w Ameryce Południowej oraz centralnej Australii, a także w strefie podzwrotnikowej, np. w Azji Środkowej czy Ameryce Północnej. Wyróżnia się także pustynie lodowe w strefie polarnej (Antarktyda, Grenlandia, Arktyka).

Spis treści

Wiadomości ogólne

Przyczyny powstawania pustyń bywają różnorodne: małe opady oraz temperatury, bardzo silne wyjałowienie gleby, jej silne zasolenie (przez chlorki, siarczany, węglan sodu), zatrucie środowiska gazami wulkanicznymi albo wyziewami z fabryk (głównie hut miedzi), albo też nadmierny wypas oraz inne formy działalności człowieka. Naturalne pustynie są tylko na obszarach skrajnie zimnych tzw. pustynie polarne albo pustynie lodowe (tundry oraz pustynie arktyczne (zimne); Antarktyda) oraz na obszarach skrajnie suchych o ujemnym bilansie wodnym (potencjalne parowanie przewyższałoby wielokrotnie opady) oraz zwykle takie właśnie tereny wyznacza się jako pustynie albo półpustynie. Potrafią to być obszary stale albo okresowo bardzo gorące, miejscami nieraz przez długie lata całkowicie pozbawione opadów, gdzie średnie temperatury wielu miesięcy przekraczają 30 °C, a maksymalne 50 °C; leżące przeważnie pomiędzy 15° a 30° (35°) szerokości geograficznej północnej oraz południowej, co wynika z charakterystycznej cyrkulacji atmosferycznej oraz geograficznego rozkładu opadów na Ziemi (Pustynie oraz półpustynie gorące), albo też obszary oddalone od zwrotników, leżące w głębi lądu (np. w Azji Środkowej, pn.-zach. Chinach, płd.-zach. Mongolii, w stanie Nevada w USA), o klimacie skrajnie kontynentalnym, z wysokimi temperaturami latem oraz niskimi w zimie.

Typy pustyń

Z uwagi na materiał budujący wyróżnia się następujące typy pustyń:

Z uwagi na miejsce istnienia wyróżnia się następujące typy pustyń:

Z uwagi na temperaturę wyróżnia się:

  • lodowa
  • gorąca
  • umiarkowana

Warunki atmosferyczne

Opady

Opady na pustyni są bardzo niskie, ale wartości ich bywają zróżnicowane. Wynoszą one, wg wielorakich źródeł, do 160, 250 albo nawet 300 mm rocznie; nieraz bywają nawet większe, ale za to nierównomiernie rozłożone w ciągu roku.

W Europie jako pustynię wyznacza się obszar, który otrzymuje rocznie poniżej 100 mm opadów; w Stanach Zjednoczonych poniżej 200 mm. Z drugiej strony pewne tereny otrzymują zaledwie 10-20 mm rocznego opadu; są też obszary (np. środkowa Sahara, wnętrze Płw. Arabskiego, północ Chile, pd.-wsch. Iran, zach. Indie, pn. Meksyk, zach. Australia), na których deszcz nie pada przez wiele kolejnych lat. Przyczyną małej ilości opadów potrafią być: wysokie ciśnienie atmosferyczne w strefie podzwrotnikowej (Sahara; pustynie, a właściwie półpustynie Australii); położenie w tzw. "cieniu opadowym" (pustynie w zachodniej części Ameryki Północnej, pewne półpustynie w Afryce Wschodniej oraz Południowej); duża wysokość nad poziomem morza (pustynie Tybetu oraz Boliwii; Pustynia Gobi). Na pustyni jest małe zachmurzenie oraz mała wilgotność względna (poniżej 20%); wyjątek stanowią tzw. pustynie mgielne leżące na zach. wybrzeżach kontynentów, wzdłuż których płyną zimne prądy morskie, powodujące dużą wilgotność powietrza (70-80%), zachodzenie częstych mgieł oraz dużego zachmurzenia, przy prawie zupełnym braku opadów (fragmenty pustyń Atakama w Chile oraz Namib w Afryce Południowo-Zachodniej) niewielkiej ilości wody dostarczają tam skraplające się mgły. Te różnice w wielkości oraz rozkładzie opadów są jedną z przyczyn ogromnego zróżnicowania ekosystemów pustynnych.

Temperatura

Temperatura powietrza na pustyniach jest wysoka, przynajmniej latem oraz bardzo zmienna; maksymalna na pustyniach gorących może zbliżać się do 60 °C, minimalna spada poniżej 0 °C, a na chłodnych pustyniach Azji Środkowej do 30 °C; są znaczne dobowe (do 30-40 °C) oraz roczne wahania temperatury (zwłaszcza w środk. Azji, gdzie dochodzą do 60 °C). O temperaturze decyduje zarówno szerokość geograficzna, jak oraz wysokość nad poziomem morza, a przyczyną olbrzymich różnic temperatury pomiędzy dniem a nocą jest mała wilgotność powietrza. Tylko na pustyniach mgielnych, przy stale występującym zachmurzeniu, dobowe wahania temperatury są minimalne. Istotna dla organizmów żyjących na pustyni jest też temperatura gruntu, która może osiągać w południe 70-85 °C, a w nocy obniża się poniżej 0 °C.

Pustynie są zasadniczo obszarami bezodpływowymi. Brak jest na ich terenie stałego odpływu powierzchniowego poza tzw. rzekami tranzytowymi albo allochtonicznymi (tj. przepływającymi przez pustynie, np. Nil), oraz rzekami przybyszowymi, których źródła leżą poza obszarem pustyni, na której kończą swój bieg, ginąc w piaskach albo tworząc tzw. suchą deltę. Cieki okresowe są nieregularnie oraz bardzo krótko (cieki epizodyczne), wypełniając długie, kręte doliny pustynne wadi, (arab. uedy, w Meksyku oraz USA arrayo, na terenach nadkaspijskich bałka), które raz na parę lat, po obfitym opadzie, zmieniają się w rwący potok. Gdzieniegdzie na pustyniach są źródła (Oaza). Zbiorniki wodne są sporadycznie oraz są przeważnie silnie zasolone (słone, gorzkie, sodowe, boraksowe); sporadycznie stałe, np. Jezioro Aralskie; częściej efemeryczne: okresowe albo epizodyczne. Lokalne nazwy takich okresowych oraz epizodycznych zbiorników albo bagien, a równocześnie płaskich obszarów powstałych po ich wyschnięciu to sebkha (sebka; Sahara), shott (szott; północna Afryka), kewir (Iran), takyr (Nizina Turańska), salar oraz salina (Andy), pampa (cała Ameryka Południowa). Po wyschnięciu słonego zbiornika wodnego, dno bywa pokryte wykwitami soli (sołonczaki). Zbiorniki stałe, ze względu na sezonowe zmiany wielkości opadów, parowania oraz dopływu charakteryzują się dużymi zmianami poziomu wody oraz powierzchni. Powierzchnia jeziora Czad w Afryce waha się od 11 000 do 22 000 km², jeszcze większe zmiany powierzchni są w Jeziorze Eyre (Australia). Amplituda wahań poziomu lustra wody w Morzu Martwym równa była w XX w. 12 m. Z uwagi na z pustynnieniem klimatu na wielu obszarach w latach 1950-80 nastąpiło obniżenie się poziomu lustra wody, np. w Morzu Kaspijskim o ponad 3 m, w Morzu Martwym o 4 m.

Rzeźba terenu oraz geomorfologia

Na pustyniach przeważa wietrzenie fizyczne ze względu na częste oraz znaczne wahania temperatury; odgrywa tu istotną rolę silna insolacja na pustyniach gorących oraz zamróz na pustyniach kontynentalnych. Wietrzenie chemiczne odgrywa mniejsza rolę, a związane jest z oddziaływaniem soli oraz z działalnością wód epizodycznych; jego rezultatem są skorupy żelaziste oraz solne, funkcjonujące jako pancerz pustynny (patyna, lakier pustynny). Wobec braku okrywy roślinnej na rzeźbę pustyni duży wpływ ma działalność deflacyjna wiatru, czyli wywiewanie (tworzące m.in. niecki, rynny, wanny oraz misy deflacyjne, kieszenie, jamy, wydmuszyska, ostańce oraz bruki deflacyjne) oraz działalność korazyjna, czyli żłobienie, ścieranie oraz polerowanie powierzchni skalnych przez piasek niesiony przez wiatr (jej wytworem są np. wygłady eoliczne, żłobki oraz bruzdy korazyjne, graniaki wiatrowe, grzyby oraz okapy skalne), a także akumulacja eoliczna (tworząca m.in. zmarszczki eoliczne; wydmy, takie jak barchany, wydmy podłużne czyli seify, wydmy poprzeczne, wydmy paraboliczne, wydmy gwiaździste; wielkie garby piaszczyste draa oraz in.).

Ostatnio uważa się jednak, że największą rolę w kształtowaniu rzeźby pustyni odgrywały oraz odgrywają nadal wody opadowe, działające zwykle nieregularnie oraz krótkotrwale, ale bardzo gwałtownie. Za najważniejsze procesy uważa się spłukiwanie bruzdowe oraz wąwozowe oraz zmyw pokrywowy. Opady okresowe pogłębiają stare doliny plejstoceńskie (wadi), powstałe w wilgotnym (pluwialnym) klimacie. Istotna jest też działalność rzek stałych oraz okresowych. Przeważajaca ilość piasków na pustyniach piaszczystych powstała bowiem nie jako produkt wietrzenia skał, naniesiony przez wiatr, ale była naniesiona przez wody rzek w okresie pluwialnym Potrafią być one także nanoszone przez aktualnie istniejące cieki. Pewne pustynie (np. w Mongolii oraz północno-zachodnich Chinach) istniały już w pliocenie; inne powstały w plejstocenie, w okresie panowania klimatu suchego oraz wietrznego, a przy wzroście wilgotności klimatu dochodziło do ograniczenia ich zasięgu. Dla Sahary np. okres 40 000 25 000 p.n.e. to okres wilgotny, w którym powstały doliny rzeczne (wadi), jeziora oraz zasoby wód podziemnych; w okresie 20 000 17 000 p.n.e. (okres największego zasięgu lądolodu skandynawskiego w Europie) panował tam klimat suchy oraz wietrzny, a ok. 6000 lat p.n.e (tzw. holoceńskie optimum klimatyczne) nastąpił wzrost wilgotności klimatu oraz ograniczenie zasięgu pustyni.

Wbrew powszechnej opinii powierzchnia większości pustyń nie jest piaszczysta; np. pustynie piaszczyste stanowią tylko 1/9 powierzchni Sahary, a największe obszary zajmują pustynie skaliste. W zależności od podłoża rozróżniano dawniej pustynie kamienistą (skalistą; hamada), ciemną, o urozmaiconej rzeźbie; żwirową (rumowisk żwirowych; serir); piaszczystą (erg na Saharze, kum w Turkmenistanie); ilastą-białą pustynię szottów (wyschniętych słonych jezior), pokrytych solą zalegającą na seriach iłów; szottów z wykwitami węglanu wapnia oraz gipsu (szott, sebha na Saharze, takyr w Turkmenistanie, kewir w Iranie, playa w Ameryce Pn.). Aktualnie zwraca się także uwagę na konfigurację terenu oraz wyróżnia: pustynie górzyste (skaliste); u ich podnóża znajdują się pedymenty (rozległe powierzchnie erozyjne) ze stożkami napływowymi żwirowymi (serir) oraz piaszczystymi (erg), przechodzącymi w równinne playa osadów mułowo-ilastych (w Afryce szott, sebha); pustynie wyżynne, gdzie znajdują się rumowiska żwirowe (serir); pustynie nizinne, zajęte przez pustynie piaszczyste (erg). Na pustyniach piaszczystych znajdują się zarówno piaski lotne, z których usypywane są wydmy, jak oraz piaski "zamarłe", pokryte skorupą pylastą, solną albo wapienną. Do największych pustyń piaszczystych na świecie należą: Ar-Rub al-Chali na Płw. Arabskim, Wielki Erg Zachodni, Wielki Erg Wschodni oraz Erg Szasz na Saharze, Wielka Pustynia Piaszczysta oraz Wielka Pustynia Wiktorii w Australii, Takla Makan w Kotlinie Kaszgarskiej w Azji; największe obszary pustyń żwirowych oraz piaszczysto-żwirowych znajdują się na Saharze, Pustyni Libijskiej, Gibsona (w Australii), Gobi; a pustynie kamieniste na Saharze (Ahaggar, Tibesti, Al-Hamada al-Hamra, Tanizruft), w części Pustyni Arabskiej, na znacznych obszarach pustyni Atakama oraz pustyń Azji Środk.; pustynie ilaste zajmują rozległe tereny w Azji (m.in. Wielka Pustynia Słona).

Gleby

Gleby pustyń są prymitywne (przeważnie szaroziemy, gleby kasztanowe), o małej zawartości materii organicznej na skutek braku roślinności, wielokrotnie praktycznie pozbawione próchnicy oraz edafonu, martwe. W wyniku podsiąkania zawartej w nich wody oraz szybkiego jej wyparowywania, bywają bogate w sole mineralne; na powierzchni potrafią się osadzać sole mineralne, wskutek czego gleby pustynne są wielokrotnie zasolone, albo też są na nich skorupy (chlorkowe, gipsowe, wapienne, laterytowe, krzemianowe). W efekcie gleba staje się toksyczna; np. na skutek zasolenia gleby chlorkiem sodu powstały pustynie bylicowe w zachodniej części Azji Środkowej oraz w Wielkiej Kotlinie w Ameryce Północnej.

Fauna oraz flora

Niekorzystne dla roślin warunki klimatyczne powodują, że szata roślinna jest bardzo skąpa; są nawet, choć nieliczne, pustynie całkowicie jej pozbawione (niektóre obszary afrykańskiej pustyni Namib oraz południowoamerykańskiej pustyni Atakama). Biomasa roślin wynosi na pustyniach średnio zaledwie 0,02 kg suchej masy na m² (od 0 do 0,2), na półpustyniach 0,7 kg (od 0,1 do 4); produkcja pierwotna na pustyniach wynosi średnio 3 g suchej masy na m² na rok(od 0 do 10), na półpustyniach 90 g (od 10 do 250). Liczba gatunków jest niewielka oraz wykazują one specyficzne przystosowania do środowiska pustynnego. Zależnie od lokalnego klimatu są zróżnicowane gatunki roślin, u wszystkich jednak wykształciły się adaptacje fizjologiczne oraz morfologiczne sprzyjające oszczędnej gospodarce wodnej. Ograniczają one np. transpirację (parowanie wody) w ciągu dnia, a w nocy adsorbują możliwie duże ilości rosy; wytrzymują też długie okresy uśpienia. W skład flory pustynnej wchodzą rośliny jednoroczne, które pojawiają się w okresie opadów oraz wieloletnie. Rośliny jednoroczne cały cykl życiowy ograniczają do krótkotrwałego okresu opadów; rośliny wieloletnie charakteryzują się zwykle silną redukcją wielkości liści albo nawet całkowitym ich brakiem, co zmniejsza tempo utraty wody. Posiadają też na ogół rozbudowane systemy korzeniowe, sięgające głęboko w glebę albo w szczeliny skalne.

Zagęszczenie roślin na pustyniach jest stale niewielkie, a poszczególne osobniki są zwykle rozmieszczone bardzo równomierne, jest to rezultat allelopatii, czyli hamowania wzrostu innych roślin przez wydzielanie do gleby substancji toksycznych. Jest to typowy przejaw osłabiania konkurencji, w tym wypadku o deficytową wodę. Rośliny pustynne znane są też z różnorodnych sposobów obrony przed roślinożercami; jest to bardzo istotne w środowisku, w którym wobec niedostatku wody oraz niskiej produkcji, bardzo trudno jest uzupełniać straty tkanek, powstałe na skutek spasania. Najbardziej rzuca się w oczy morfologiczna przebudowa liści w skutecznie chroniące roślinę kolce oraz ciernie. Bardzo rozpowszechnione, ale stosunkowo słabo jeszcze poznane są sposoby obrony chemicznej, które polegają na odkładaniu w komórkach oraz tkankach substancji toksycznych dla zwierząt. Wśród roślin pustynnych wyróżnia się rośliny efemeryczne (efemerydy oraz efemeroidy), suchorośla (kserofity), rośliny gruboszowate (sukulenty) oraz słonorośla (halofity).

Rośliny efemeryczne niekorzystny okres suszy spędzają w uśpieniu. Są to albo rośliny jednoroczne, spędzające okres suszy w postaci nasion, które po deszczu bardzo szybko kiełkują, przechodzą pełny cykl rozwojowy oraz wydają nasiona, które potrafią przetrwać nadchodzący kolejny okres suszy (efemerydy), albo też rośliny trwałe (wieloletnie). Te ostatnie okres suszy spędzają w postaci znajdujących się pod ziemią organów przetrwalnych bulw, cebul, kłączy, z których po deszczu rozwijają się części nadziemne (efemeroidy). Kserofity to rośliny trwałe przeważnie krzewinki albo kolczaste, małe krzewy oraz drzewa, ale także np. turzyce. Cechuje je szereg przystosowań przeciwdziałających nadmiernej transpiracji: drobne, zredukowane liście, kutynizacja epidermy, zagłębienie aparatów szparkowych, zrzucanie liści w okresie suszy. Rozległe systemy korzeniowe tych roślin sięgają głęboko w podłoże. Sukulenty to rośliny trwałe, dostosowane do środowisk ubogich w wodę, ale nie będące właściwymi kserofitami. Pobierają one podczas deszczu wodę, którą magazynują w specjalnej tkance miękiszowej znajdującej się w liściach (np. agawy, aloesy, rozchodniki) albo łodygach (np. kaktusy, wilczomlecze). Halofity to rośliny trwałe zasolonych środowisk, które posiadają pewne właściwości sukulentów (gromadzenie wody w tkankach) albo kserofitów. Poza tym na pustyniach potrafią występować mchy, porosty, glony oraz sinice.

Liczba gatunków zwierząt pustynnych jest niewielka, co jest rezultatem trudnych warunków życia oraz niewielkiej liczby nisz ekologicznych. Czynniki ograniczające to z jednej strony warunki klimatyczne (brak wody, mała wilgotność powietrza, silne nasłonecznienie, bardzo wysoka temperatura oraz jej duże wahania), skąpa szata roślinna (mała ilość pokarmu oraz kryjówek). W wypadku całkowitego braku roślinności, nie są też zwierzęta.

Zwierzęta pustyni są przeważnie nieduże, o jasnej barwie ciała; w dzień ukrywają się w norach, jamach oraz zagłębieniach skalnych albo zakopują się w piasku, gdzie panuje dużo niższa temperatura oraz większa wilgotność niż na powierzchni; nocą na pustyni panują małe temperatury oraz może pojawiać się rosa, a zjadanie pokrytych nią roślin dostarcza roślinożercom wody. Rosę wykorzystują także nieliczne na pustyniach ślimaki. Tak zróżnicowane zwierzęta, jak pewne chrząszcze z rodziny czarnuchowatych (Tenebrionidae) na pustyni Namib oraz przynajmniej dwa gatunki jaszczurek – australijski moloch kolczasty (Moloch horridus) oraz azjatycka krągłogłówka uszasta (Phrynocephalus mystaceus) – umieją pobierać wodę spływającą z ich własnych ciał (odpowiednio rosę oraz wodę deszczową). Wiele gatunków zwierząt ma zdolność okresowej anabiozy. U tak wielorakich organizmów, jak wielbłądy, antylopa oryks arabski, skoczki pustynne, pewne jaszczurki, a nawet pewne chrząszcze, stopy są tak przystosowane, aby zapobiec zapadaniu się w sypkim piasku. Pewne grupy zwierząt są jakby z góry przystosowane (preadaptowane) do życia w warunkach stałego niedoboru wody oraz wysokiej temperatury. Chitynowa okrywa ciała owadów oraz rogowe łuski gadów skutecznie chronią te zwierzęta przed utratą wody; także u obu tych grup wydzielanie produktów przemiany materii następuje w postaci stałej (kwas moczowy). Stosunkowo rozliczne są więc stawonogi, np. owady bezskrzydłe (Apterygota), szarańczaki, karaczany, pluskwiaki, mrówki, chrząszcze (np. charakterystyczne dla tych środowisk chrząszcze z rodziny czarnuchowatych), a także pajęczaki (pająki, skorpiony, solfugi). Termity, choć niewidoczne na powierzchni, stanową ważną grupę owadów na gorących pustyniach.

Wśród kręgowców wyraźnie dominującą grupą są gady – rozliczne gatunki jaszczurek (agam albo legwanów, waranów, gekonów, scynków), węży oraz żółwi. Ptaki, analogicznie jak gady, prowadzą oszczędną gospodarką wodną (wydalają kwas moczowy), a poza tym potrafią pokonywać długie trasy do wodopoju, ale ze względu na wysoki poziom przemiany materii wymagają dużych ilości pokarmu. Stąd ptaki takie jak stepówki (Pterocoliae), białożytki (Oenanthe), kuropatewka pustynna (Ammoperdix heyi) oraz skowronik piaskowy (Ammomanes deserti) spotkać da się raczej na półpustyniach; zaledwie sępy zamieszkują najbardziej suche tereny pustynne. Ssaki nie są tak dobrze przystosowane do warunków życia na pustyni. Wśród ssaków pustynnych rozliczne są gryzonie, a także antylopy oraz gazele, góralki oraz wielbłądy; spotyka się także nietoperze, owadożerne oraz drapieżne (np. fenek na pustyniach Afryki Północnej oraz Półwyspu Arabskiego), a w Australii torbacze. Wiele gatunków prowadzi nocny tryb życia; dotyczy to zarówno kryjących się w norach gryzoni oraz tak dużych zwierząt, jak oryks arabski. Wiele gatunków obywa się całkowicie bez picia. Owady oraz nasiona, którymi żywią się ssaki pustyni, są dla nich nie tylko pożywieniem, ale także źródłem wody. Pewne gryzonie przestawiły się na odżywianie pokarmem zwierzęcym, co dopuszcza im zdobyć dodatkową ilość wody. Zapotrzebowanie na wodę u gryzoni żywiących się nasionami zaspokajane jest częściowo albo całkowicie wodą pochodzącą z przemian metabolicznych pożywienia, nazywaną wodą metaboliczną. Zwierzęta te nie pocą się, ich kał jest silnie odwodniony, a ich nerki wytwarzają mocz 3-4 razy bardziej zagęszczony niż u człowieka. Takie zwierzęta jak wielbłądy oraz oryks arabski są fizjologicznie przystosowane do znoszenia wysokich temperatur (bez utraty wody na chłodzenie ciała poprzez proces pocenia się). Ich organizm ulega znacznemu przegrzaniu w dzień, natomiast w nocy znacznemu wychłodzeniu, co z kolei opóźnia kolejne przegrzanie. Typowe ssaki pustyni, skoczki pustynne, to grupa odlegle albo całkowicie niespokrewnionych zwierząt (kilka grup gryzoni, owadożerne, torbacze), które są charakterystycznym przykładem konwergencji: szczuroskoczki (Heteromyidae) z obu Ameryk, myszoskoczka (Gerbillus gerbillus) z Afryki, skoczkowate (Dipodidae) 27 gatunków z Azji oraz Afryki, pewne ryjkonosy (Macroscelidae, np. ryjoskoczek (Elephantulus rozeti) z Afryki, workowate skoczki pustynne z rodzajów Sminthopsis oraz Antechinomys oraz podobny do nich kanguroszczur (Bettongia penicillata) z Australii. Zwierzęta te wykazują duży stopień podobieństwa morfologicznego oraz zachowań.

Uprawę roślin oraz życie osiadłe dopuszczają na obszarach pustyń oraz półpustyń oazy, ale oraz tam w określonych porach roku są dokuczliwe burze piaskowe oraz mała wilgotność powietrza. W wielu miejscach woda pitna jest jedynie słona albo gorzka. Wyjątkowe suche lata, zdarzające się coraz częściej, potrafią zmuszać mieszkańców do opuszczania oaz. Pustynie, ze względu na żyzne częstokroć gleby oraz duże nasłonecznienie, były od starożytności sztucznie nawadniane oraz wykorzystywane rolniczo, dając bardzo wysokie plony. Wymaga to jednak ogromnych nakładów oraz grozi zasoleniem gleb na skutek szybkiego parowania dostarczanej wody (salinizacja). Ruiny dawnych cywilizacji wskazują, jak ryzykowne są takie działania. Pasterskie wykorzystanie terenów na obrzeżach pustyń sprawia, że w czasie suchych lat nomadzi nie mogąc przemieszczać się na bardziej wilgotne tereny zajęte aktualnie pod uprawę, pozostają ze swoimi stadami na miejscu, co przyczynia się do całkowitego zniszczenia skąpej roślinności oraz do przyspieszenia pustynnienia tych terenów. Pustynie amerykańskie od dawna są niszczone przez człowieka; samochody terenowe mechanicznie niszczą roślinność pustynną, której regeneracja trwa wiele lat; kłusownicy oraz kolekcjonerzy kaktusów doprowadzili do zagłady wielu rzadkich gatunków zwierząt oraz roślin. Rezydencje budowane na pustyni zużywają ogromne ilości wody, pogłębiając jej deficyt. Z kolei w dorzeczu Syr-darii intensywna uprawa bawełny, wymagająca sztucznego nawadniania, uczyniła katastrofalny deficyt wody oraz obniżenie się poziomu Morza Aralskiego o 14 m w latach 1950 80, a w konsekwencji załamanie rybołówstwa, przekształcenie odsłoniętego dna w słoną pustynię oraz narażenie okolicznych terenów na nawiewanie soli oraz trucizn (insektycydy nanoszone są do jeziora przez rzeki). Pustyniom zawdzięczamy powstanie niezwykle urodzajnych gleb lessowych; na ich obrzeżach pył lessowy był nawiewany z obszarów pustynnych z reguły w okresach glacjalnych plejstocenu (np. lessy Wyżyny Lessowej w Chinach pochodzą z pustyń Mongolii).

Klimat

Pustynie oraz półpustynie kontynentalne (chłodne) leżą w głębi platform kontynentalnych, w ciepłej strefie klimatu umiarkowanego, mającego charakter skrajnie kontynentalny. Lato jest gorące, temperatura dochodzi na poniektórych obszarach do 40, a nawet 50 °C; zima bywa mroźna, temperatura obniża się do kilkunastu stopni poniżej zera, nieraz nawet dochodzi do -40 °C, ze skąpym opadem śniegu; wiosną wody roztopowe dopuszczają wykonywanie się efemerycznej, szybko zanikającej pokrywy roślinnej. Roczna suma opadów wynosi od kilkudziesięciu do 200-300 mm, przy czym przeważajaca ilość opadów przypada na wiosnę, podczas której następuje najbujniejszy rozwój roślinności, z reguły efemeryd. Pokrywa roślinna jest lepiej rozwinięta niż na pustyniach gorących, stąd właściwych pustyń chłodnych jest stosunkowo niewiele (są np. w Azji Centralnej); przeważajaca ilość obszarów ma charakter półpustynny oraz stopniowo przechodzi w otaczające je suche stepy. Dlatego niedobór jest charakterystycznych gatunków roślin pustynnych, a różnice pomiędzy poszczególnymi strefami posiadają raczej charakter ilościowy, a nie jakościowy. W porównaniu z pustyniami gorącymi zaznaczają się pewne różnice w charakterze roślinności; z powodu mrozów zimowych na pustyniach chłodnych całkowicie niedobór jest sukulentów, a rośliny drzewiaste tracą liście na zimę.

W Europie obszar pustyń oraz półpustyń jest ograniczony do rejonu Niziny Nadkaspijskiej, z opadami rocznymi 160-250 mm, temperaturą latem 22-24 °C, glebami wielokrotnie zasolonymi oraz porośniętymi zespołami bylicowo-trawiastymi, halofitami oraz drzewami (np. wierzby oraz topole). Największe obszary chłodnych pustyń oraz półpustyń znajdują się w Azji, gdzie zajmują środkową część kontynentu, od Niziny Nadkaspijskiej na zachodzie po pustynię Gobi oraz Ordos na wschodzie. Wykazują one znaczne zróżnicowanie klimatyczne, glebowe oraz duże zasolenie podłoża. Pewne obszary pustyń leżą na znacznej wysokości n.p.m. Granica pomiędzy pustyniami chłodnymi oraz gorącymi nie jest ostra; przyjmuje się, że wyznacza ją zasięg palmy daktylowej (Phoenix dactylifera), która nie może rosnąć na terenach z długimi okresami ujemnych temperatur. W Azji wyróżnić da się dwa wielkie obszary pustyń chłodnych środkowoazjatycki (pustynie irano-turańskie oraz kazasko-dżungarskie), które łączą się z gorącymi pustyniami afrykańsko-arabsko-indyjskimi oraz centralnoazjatycki, obejmujący wyżynne oraz górskie rejony Azji Centralnej, w tym pustynie Tybetu leżące na średniej wysokości 4600 m n.p.m.

W Ameryce Północnej pustynie chłodne zajmują obszary pomiędzy Sierra Nevada oraz Górami Kaskadowymi a Górami Skalistymi. Lata są gorące, a zimy z długimi okresami ujemnych temperatur, oraz z opadami śniegu. Roślinność jest uboga oraz mało zróżnicowana; wyróżnia się pustynie bylicowe (z dominującym gatunkiem Artemisia tridentata, bylicą trójzębową), pustynie łobodowe, krzewiaste oraz drzewiasto-krzewiaste, a na glebach alkalicznych alkaliczne pustynie łobodowe. W Ameryce Południowej zbliżone do chłodnych półpustyń są pewne formacje roślinne na obszarze Patagonii, trawiaste albo krzewiaste. Ingerencja człowieka na chłodnych pustyniach oraz półpustyniach jest znaczna, albowiem pokrywa roślinna jest na nich zdecydowanie bogatsza niż na pustyniach gorących.

Pustynie piaszczyste wedle położenia geograficznego

Azja

Gobi, Takla Makan, Kyzył-kum, Kara-kum, Mujun-kum, Saryjesik Atyrau, Registan, Thar, Thal, Lota, Wielka Pustynia Słona (Iran), Syryjska, Wielki Nefud, Mały Nefud, Ar-Rab al-Chali, Ałaszan, Ordos (Chiny), Dasht-e Kavir (centralny Iran), Dasht-e Lut (płd.-wsch. Iran), Negew, Kavir-e Namak, Pustynia Cubiego , Aral-kum (wyschnięta część jeziora Aralskiego)

Afryka

Sahara, Wielki Erg Zachodni, Wielki Erg Wschodni, Libijska, Zachodnia, Wschodnia, Arabska, Nubijska, Al Hamada Al Hamra, Kalahari, Namib, Al-Dżafur,

Ameryka Północna

Wielka Pustynia Słona (USA), Mojave, Bolsón de Mapimí, Anza-Borrego, Sonora, Zatoki Kalifornijskiej, Chihuahua (USA, Meksyk)

Ameryka Południowa

Patagońska, Atakama, Sechura

Australia

Wielka Pustynia Piaszczysta, Tanami, Simpsona, Gibsona, Wielka Pustynia Wiktorii, Mała Pustynia Piaszczysta, Strzeleckiego

Europa

Pustynia Błędowska oraz Pustynia Siedlecka (Polska), Tabernas (płd.-wsch. Hiszpania)

Przypisy

  1. ↑ Florian Celiński: Pustynia. W: Słownik botaniczny. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 1993. ISBN 83-214-0140-6. 
  2. ↑ Is the world record high temperature 57.7 °C, 136 °F, 57.8 °C, or 58 °C? Yahoo! Answers.

Sprawdź też

WiktionaryPl nodesc.svg
Sprawdź hasło pustynia w Wikisłowniku

Źródło „t://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pustynia&oldid=31162782”
pompowanie betonu | www.ws2.szegal.eu | Wakacje nad morzem | e-zinesx | Rybnik, Gliwice, Tychy, Żory Pozycjonowanie Śląsk Strony internetowe